Co do zasady w małżeństwie obowiązuje ustrój wspólności majątkowej, chyba że małżonkowie zdecydują się na odmienne, umowne uregulowanie swoich relacji majątkowych w formie tzw. „intercyzy”. Zgodnie z art. 47 k.r.o. małżonkowie mogą wspólność ustawową rozszerzyć lub ograniczyć albo ustanowić rozdzielność majątkową lub rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków (umowa majątkowa). Konsekwencją wspólności majątkowej jest współwłasność przedmiotów nabytych przez któregokolwiek z małżonków w trakcie trwania małżeństwa (z pewnymi wyjątkami). Innymi słowy na przykład wynagrodzenie za prace otrzymane przez jednego małżonka, będzie również współwłasnością drugiego.
Jakie zatem konsekwencje dla majątku wspólnego ma ogłoszenie upadłości przez jednego z małżonków?
Co do zasady majątek wspólny wchodzi w skład masy upadłości. Oznacza to, że małżonek nie może żądać podziału majątku wspólnego, ma jedynie możliwość zgłoszenia swojej wierzytelności w postępowaniu upadłościowym.
Czy rozdzielność majątkowa jest skuteczna wobec masy upadłości?
Sytuacja komplikuje się, jeżeli między małżonkami powstaje tzw. rozdzielność majątkowa, będąca przeciwieństwem omówionej wspólności majątkowej. Rozdzielność powstać zarówno na skutek umowy stron – zawartej przed notariuszem, jak również m.in. na skutek orzeczenia separacji lub rozwodu.
Możliwość ustanowienia rozdzielności bezpośrednio przed ogłoszeniem upadłości mogłaby prowadzić do łatwego uszczuplenia majątku, z którego w trakcie postępowania upadłościowego powinni zaspokoić się wierzyciele. Aby uniknąć takiej sytuacji, ustawodawca przewidział, że umowne ustanowienie rozdzielności majątkowej będzie bezskuteczne wobec masy upadłości, jeżeli nastąpiło na krócej niż 2 lata przed złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości (art. 126 Prawa upadłościowego). Oznacza to, że jeżeli małżonkowie ustanowią rozdzielność majątkową na 2 lata przed ogłoszeniem upadłości, to syndyk zajmie jedynie część majątku przypadającą upadłemu, jeżeli jednak okres ten jest krótszy – zajęcie obejmie cały majątek.
Z kolei w odniesieniu do orzeczenia separacji i rozwodu, aby rozdzielność majątkowa była skuteczna wobec masy upadłości wystarczy, aby upłynął 1 rok od orzeczenia sądowego. Wyjątek stanowi sytuacja, gdy pozew o orzeczenie separacji lub rozwodu został złożony co najmniej 2 lata przed złożeniem wniosku o upadłość.